Eusebius kerktoren debat drijft duivels dilemma op de spits
Lex Kwee (co-creatie)
Wie vanaf De Brug stroomopwaarts langs de Jansbeek wandelt, komt bij de Koningstraat tussen het Stadhuis en de Eusebiuskerk terecht. Daar waait het geregeld zo hard dat de tufstenen je om de oren vliegen. Dat kan zo niet langer.
Er zijn vier mogelijkheden: restaureren, slopen, inbakeren of veilig laten afbrokkelen. Het CITO kan er een mooie multiple choice vraag van maken. Plus twintig potjes Wordfeud en een groot dictee der instandhoudingsfinancieringscenario´s. Intussen zucht de stad onder de voortschrijdende kosten van het grote Eusebiuskerktorenspitsdilemma. Met de kennis van nu is het makkelijk praten. Maar hoe heeft het zo ver kunnen komen? Biedt historisch inzicht een uitweg?
Restaureren kost (twee keer) zestig miljoen, duurt (twee keer) vijftien jaar, en maakt de gebruiksruimtes niet direct aantrekkelijker of duurder. Het is dus zeer twijfelachtig of er ooit een investeerder of ontwikkelaar bereid kan worden gevonden de bodemloze put van de torenrestauratie te dempen. Slopen dan maar? Dat kost slechts een paar ton, maar maakt het octet van braakliggende bouwterreinen in de Arnhemse binnenstad overcompleet. De business case klopt, maar het heeft iets armoedigs.
Na de Mode Biennale 2009 kreeg de toren een jasje aan. Maar sindsdien waait er een andere wind. Inbakeren is dus ook geen duurzame optie. En zo komen we uit bij scenario Tiemens D: veilig afbrokkelen. Dat geeft nog decennia extra cachet en houdt de toeristische attractiewaarde in stand. Maar de emotionele sunk cost in restauratie wordt dagelijks hoger, zodat het steeds moeilijker zal worden een redelijk alternatief te kiezen.
Financiering?
Merab Jordania heeft zijn handen vol aan het Gelredome. Staatssecretaris Zijlstra wil na het NHM best nóg een Arnhems icoon uitwissen, zolang het hem maar niet meer kost dan 13% BTW verhoging. De Provincie heeft al financieringssteun aan zoveel tunnels, bruggen en spitstrein-WCs toegezegd, dat er voor torens weinig NUONgeld meer over is. En zo komen we na een rondje om de kerk toch weer terug bij de lokale lasten. De WOZ aanslagen, de parkeertarieven en de buitengewoonbetere rioolheffing.
Het komt niet doordat de kerk zo dicht bij de brug ligt. Of toch wel. Als de kerk ergens anders had gestaan, was de oorlogsschade waarschijnlijk niet zo groot geweest. Maar de locatie van de Eusebiuskerk, op een steenworp afstand van de Walburgiskerk en de Waalse kerk, is niet de oorzaak van het grote torenspitsdilemma. Het gaat niet om de plaats maar om de pegels.
“Er gaat geen spa de grond in zonder dat het bedrijfsleven mee-investeert” , zei toenmalig minister Jorritsma van Verkeer poëtisch (niet profetisch). Hoewel het Betuwse bedrijfsleven nooit te hulp is geschoten , is er dankzij de daadkracht van een hele reeks ministers rondom Tiel toch een duurzaam exploitatietekort ontstaan. En zo gaat het niet alleen met spoorlijnen en wegen, zo gaat het eigenlijk met alles. De overheid begroot, bedrijven wachten af en de burger betaalt.
Terug naar de oorzaak
Om niet meteen tot tolheffing te hoeven overgaan, moeten we terug in de tijd. Niet tot 1944, maar nog veel verder terug.
In situaties waarin het rondpompen van belastinggeld niet voldoende bouwsnelheid oplevert, wordt van oudsher een beroep gedaan op naastenliefde en parochiale betrokkenheid. De Roomskatholieke traditie van particuliere financiering heeft menig bisdom een bloeiend bouwbureau opgeleverd. Er zijn schitterende kathedralen (af)gebouwd, en gerestaureerd, uit de opbrengst van decennialang trouw gevulde collectezakjes. Italië, Spanje en zelfs Den Bosch kunnen daarvan meepraten.
Maar in Arnhem gaat dat anders. Daar doen de rentmeesters sinds de Beeldenstorm van 1579 alleen nog een beroep op de belastingbetaler. Arnhem is sinds de Tiende Penning (Alva) het Baarle Hertog van het Noorden. Een stad “boven de grote rivieren” met een actieve carnavalstraditie. Maar sinds 1579 is de grote Eusebiuskerk in protestantse handen. De relikwieën van de heilige Eusebius zijn veilig opgeslagen in de naburige St. Walburgiskerk. Maar ondanks actief beheer wordt daar onvoldoende verdiend om torenspitsen aan te kopen.
Verkeerde kerk gesloopt?
De kleine Eusebius, die de RK traditie voortzette, is in 1990 gesloopt. Met de kennis van nu zien we daar een basis van twintig jaar collecteren verloren gaan. En met de huidige rentestanden is dat niet meer in halen.
Als de grote Eusebius katholiek was gebleven, had de goegemeente 500 jaar kunnen sparen voor de restauratie van de toren. Nu zijn we aangewezen op het Duivelshuis.
bart van der mark op maandag 19 september 2011 om 17:41 uur
Wordt het nu niet eens tijd die kerk af te breken. Voor 2 x 60 miljoen kunnen we er een prachtig modern (Rem Koolhaas heeft hier vast en idee over) nationaal historisch museum neerzetten en voor iedereen die zo verknocht is aan het huidige bouwval, dat z’n functie allang is verloren en alleen nog maar via lelijke containerachtige ruimtes te betreden is, kunnen we in het nieuwe ontwerp toch een prachtige verwijzing opnemen naar het eens zo fraaie gotische bouwwerk. (De basins ter herinnering aan de Twin Towers zijn ook beduidend mooier dan de gebouwen zelf).